2. Ruimte

2.1 Wonen

In de Programmabegroting 2022 vindt u een toelichting op onderstaande doelstellingen.

Na een aantal keren uitstel, treedt de Omgevingswet nu toch in werking en wel op 1 januari 2024. We zijn op tijd klaar voor invoering van de wet. Een aantal voorbereidingen is al afgerond. Zo stelde u in  2022 al de Verordening nadeelcompensatie en de omgevingsvisie De Fryske Marren vast. Ook hebt u inmiddels de participatieverordening vastgesteld.

Wij leggen de aangepaste APV en de verordeningen rondom ruimtelijke kwaliteit, leges, erfgoed in overeenstemming met het routeboekje aan u voor, al dan niet voorafgegaan door bijeenkomsten of carrousels. Dit geldt ook voor het delegatiebesluit, het besluit adviesrecht en participatie en de Verordening Fysieke Leefomgeving.

We hebben vijf proefprojecten uitgevoerd in het kader van de Wet Kwaliteitsborging. Deze wet beoogt de bouwkundige toets en het toezicht naar de markt over te hevelen. Daarvoor in de plaats krijgen wij een meer controlerende rol. De evaluatie van de proefprojecten zal plaatsvinden in Q2 van 2023.

Met andere Friese gemeenten en verbonden partijen (de FUMO en de Veiligheidsregio) zijn we bezig om de Omgevingswet gezamenlijk goed te kunnen implementeren. Het uitwisselen van kennis en ervaringen speelt daarbij een grote rol, ook in het kader van de zogenaamde Friese Aanpak.

Op het gebied van ICT en informatievoorziening hebben we veel voorbereidingen getroffen om het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) tijdig te implementeren. De noodzakelijke aansluitingen zijn geregeld en voor de benodigde applicaties vindt de procesinrichting plaats. De standaarden zijn inmiddels geleverd door de VNG, zoals de zaaktypen van processen.

De inwerkingtreding van de Omgevingswet vraagt ook financiële aanpassingen. Financiële arrangementen met uitvoeringsdiensten, procedures en regels kostenverhaal en de legesverordening, moeten zijn aangepast en vastgesteld. Op dit moment werken we hier in verschillende werkgroepen aan.

De implementatie van de Omgevingswet vergt veel inspanning van onze medewerkers, waardoor er druk op de capaciteit ontstaat. We huren op verschillende plekken in om de reguliere werkzaamheden door te laten lopen opdat de vaste medewerkers kunnen deelnemen in de werkgroepen voor de Omgevingswet. Ook moeten we medewerkers (laten) opleiden. Zij raken daardoor ook goed voorbereid op de komst van die wet.

Omdat de Omgevingswet opnieuw is uitgesteld en er een toename is van de benodigde capaciteit in de werkgroepen moeten we langer inhuren dan verwacht. In de begroting 2023 is hiervoor inmiddels € 350.000,- gereserveerd.

Eind 2021 heeft u het duurzaamheidsprogramma en de Warmtevisie vastgesteld. De komende jaren versnellen we het verduurzamen van de gemeente. In het kader daarvan is  begin 2023 de nieuwe programmamanager duurzaamheid gestart.

Wij geven zelf het goede voorbeeld:

• Afgelopen najaar heeft de gemeenteraad van De Fryske Marren de Routekaart Verduurzamen Gemeentelijk Vastgoed DFM vastgesteld en de benodigde financiële middelen vrij gemaakt. In september 2022 is de verduurzaming van zwembad Swimfun opgeleverd. Dit complex had het hoogste gasverbruik binnen de gemeentelijke vastgoedportefeuille en is vooruitlopend op de rest van de gebouwen verduurzaamd.
• We verduurzamen ons wagenpark en de apparatuur voor de buitendienst. Er zijn twee laadpalen bij ons gemeentehuis Heremastate gerealiseerd. Eén daarvan is voor openbaar gebruik. De andere is in de parkeerkelder geïnstalleerd.  
• Bij de uitbreiding van Heremastate hebben we duurzaamheid en circulariteit in het programma van eisen opgenomen.
• We zijn gestart met het maken van een duurzaamheidscampagne om onze inwoners, bedrijven en eigen organisatie verder mee te nemen in onze duurzaamheidsambities. We lanceren deze campagne in Q2 van 2023.

We stimuleren onze samenwerkingspartners

• We werken aan trede 4 van de CO2 prestatieladder. Dit betekent dat we ons niet alleen meer richten op onze eigen organisatie maar ook op de keten. Zo hebben wij onderzoek gedaan naar het asfaltonderhoud en welke technieken kunnen bijdragen aan een lagere CO2-uitstoot.
• Binnen de RES (regionale energie strategie) Fryslân werken we regionaal aan de opwek-doelstellingen binnen het klimaatakkoord. Daarnaast werken we aan een versteviging van de samenwerking Fryslân-breed op diverse energiethema's. Dit doen we samen met alle 18 gemeenten, provincie, wetterskip en Liander.
• We brengen de vier energiecoöperaties binnen de gemeente samen voor kennisuitwisseling en ondersteuning.
• We zetten in op circulair inkopen en opdrachtgeverschap. We werken aan onze ambitie om 100% circulair in te kopen in 2030. In 2022 is een onderzoek gestart naar het monitoren van circulair inkopen. Daarnaast is in 2022 gestart met de voorbereiding voor een circulair aanbestedingsproces en ook zijn we een paar circulaire inkooptrajecten gestart. Hierdoor stimuleren wij zowel onze medewerkers als de partijen waarmee wij samenwerken om circulair te werken.

We ondersteunen kernen en inwoners bij hun initiatieven

• Via Tûk Wenjen kunnen woningeigenaren advies op maat krijgen voor het verduurzamen van de woning. Daarnaast geven de informatieavonden inwoners de gelegenheid laagdrempelig informatie in te winnen. Verder bieden we vanuit Tûk Wenjen  meerdere producten aan waar bewoners van zowel huur- als koopwoningen gebruik van kunnen maken. In 2022 zijn er significant meer aanvragen gedaan voor opmaat-adviezen namelijk 188 in 2022 ten opzichte van 90 in 2021. Dit heeft mede te maken met de hoge gas- en elektriciteitsprijzen.
• Naast de 4 startdorpen uit de Warmtevisie ondersteunen we nog 5 dorpsinitiatieven die streven naar het aardgasvrij maken van hun dorp. Daarmee zijn er inmiddels initiatieven in Balk, Elahuizen, Terherne, Boornzwaag, Bakhuizen/Mirns/Rijs, Oudehaske, Nijemirdum, Idskenhuizen en Goingarijp/Terkaple/Akmarijp. Ook ondersteunen we de realisatie van een biogashub in de Haskerveenpolder en zijn we in Joure samen met JDE en Accolade een project aan het opzetten gericht op de realisatie van een warmtenet op restwarmte.
• Inwoners met een smalle beurs ondersteunen we met de energiecoach.
• We hebben in 2022 samen gewerkt met de NME (Natuur en Milieueducatie). Dit loopt eind 2023 af.
• Inmiddels zijn er sinds de start van de concessie met Total Energies bijna veertig aanvragen voor een laadpaal gehonoreerd. Daarvan zijn er 11 geplaatst. De rest wordt alsnog versneld geplaatst.

We stimuleren klimaatadaptatie binnen onze gemeente
Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) is een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk. Het plan versnelt en intensiveert de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen.
In het afgelopen jaar is in het kader van dat plan onder andere een start gemaakt met operatie Steenbreek. Daarnaast zijn wij bezig om de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte klimaatadaptief en duurzaam in te richten. Wij hebben 3 ambitieniveaus en een communicatieplan uitgewerkt. Hierbij is inzichtelijk gemaakt wat de personele capaciteit en financiële consequentie zijn per ambitieniveau. Naast deze voorbereiding hebben wij de samenwerking al gezocht met woningstichting Dynhus voor het gezamenlijk communiceren met inwoners. Hierbij hebben wij een pilot uitgevoerd met een gezamenlijke informatieavond voor een specifiek gebied in Lemmer.
In het kader van de impulsregeling van het Deltaplan ruimtelijke adaptatie hebben wij 4 projecten gestart voor het beperken van de invloed van klimaatstressen. Klimaatstressen zijn: hitte, droogte, wateroverlast en overstroming. Het gaat om de projecten:

• Oudemirdum, maatregelen tegen wateroverlast Lege Leane (aangemeld voor DPRA impulsregeling)
• Joure, maatregelen klimaatadaptatie Stationsstraat (aangemeld voor DPRA impulsregeling)
• Lemmer, maatregelen wateroverlast Rienplan (aanmelden in 2023 voor DPRA impulsregeling)
• Balk, maatregelen klimaatadaptatie Wilhelminastraat en omstreken (aanmelden in 2023 voor DPRA impulsregeling)

• Lokaal worden met rioolvervangingen klimaat-adaptieve verbeteringen doorgevoerd.
• Om beter grip te krijgen op kwetsbare gebieden in het watersysteem stellen wij een grondwatermeetnet op. Dit meetnet helpt ons om beter te kunnen anticiperen op droogte en wateroverlast. De resultaten van het onderzoek leveren wij op in april. Daarna volgt de aanbesteding van dit meetnet.
• In het afgelopen jaar is de stimuleringsregeling voor groen- blauwe maatregelen gestart. Deze loopt verder door in 2023 en 2024. In de periode tussen de start in 2022 en februari 2023 zijn 53 aanvragen ingediend en gehonoreerd.
• Aanleg infiltratie riolering Rengersstraat Sint Nicolaasga.

In de eind 2022 vastgestelde omgevingsvisie komt het Thema Landelijk gebied uitvoerig aan de orde, met als opgave een gezond en vitaal platteland. We willen het unieke landschap behouden en ontwikkelen, waarbij de landschappelijke waarden de basis vormen. De gemeente streeft naar een toekomstbestendige agrarische sector. Samen met de agrarische sector, de provincie, het waterschap en andere Friese gemeenten geven we invulling aan de opgave om de agrarische bedrijven rendabel te houden en steeds verder te verduurzamen.  Voor de beoordeling van de ontwikkelingsruimte van agrarische bedrijven betrekken we de provinciale omgevingsvisie 'De romte diele'. Er moet ruimte zijn voor transitie en ontwikkeling van de agrarische sector. Er is nu een beperkt aantal niet grondgebonden, agrarische bedrijven in onze gemeente. Nieuwvestiging van dergelijke bedrijven is niet mogelijk. Bij het opstellen van het omgevingsplan werken we de ontwikkelingsmogelijkheden voor de agrarische sector uit. Samen met de andere Friese gemeenten, provincie en wetterskip zijn we eind vorig jaar begonnen met de vertaling van het Nationaal Programma Landelijk Gebied in het Fries Programma Landelijk Gebied. Ieder in zijn eigen rol en bevoegdheid.
Samen met een aantal agrariërs aan de zuidkant van de Tsjûkemar hebben we het project "composteren bij de boer" daadwerkelijk gestart. De boeren weken samen in een coöperatie en ontvangen hekkelspecie en bermgras van ons. Dit composteren zij gecontroleerd en verwerken dit weer op hun land. Dit heeft voordelen voor de biodiversiteit, voor het tegengaan van  veenoxidatie en voor de vermindering van het gebruik van kunstmest.

De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een postzegeltje van 0,4 hectare (Fûgelhoeke) aangewezen als stikstofgevoelig gebied. Wij hebben beroep ingesteld tegen dit besluit omdat deze aanwijzing onevenredig is in relatie tot de belangen van de agrariërs

Bewoners ervaren overlast van het spuiten met gewasbeschermingsmiddelen. Met het oog daarop hebben wij gewerkt aan een convenant met afspraken met belanghebbenden ter bestrijding van de overlast, nadat wij eerder een voorontwerpbestemmingsplan in procedure brachten. Wij zetten ons in om 2023 een convenant te sluiten.

De diverse Friese overheden hebben samen met landbouw- en natuurorganisaties gewerkt aan de uitvoering van het veenweideprogramma. Doel hiervan is om het karakteristieke veenweide gebied te behouden en toekomst te geven met nieuwe verdienmodellen. Daarnaast heeft de veenweidetafel diverse adviezen gegeven. Eentje daarvan is het oprichten van een Fries funderingsloket. Eind 2022 is hiermee gestart met als doel het loket in 2023 operationeel te krijgen.
In 2022 heeft de gemeente diverse gebiedsprocessen gefaciliteerd. Een gebiedsproces is een proces van onderop (út de mienskip) waarin zoveel mogelijk opgaven worden gekoppeld en meegenomen zoals biodiversiteit, veenweide, stikstof, recreatie en toerisme, cultuurhistorie, economie, landbouwtransitie, kaderrichtlijn water, et cetera.
Van onderop houdt in dat er een wens ligt voor één van de opgaven welke door initiatiefnemers uit het gebied wordt opgepakt en waarbij zij anderen uit het gebied meenemen/aanhaken. Een exacte grens bestaat in het begin dus nog niet. Vervolgens groeit het proces en worden opgaven toegevoegd en de uiteindelijke grens van het gebied bepaald. Samen met omwonenden en belanghebbenden wordt vervolgens toegewerkt naar een integraal gebiedsproces welke gedragen wordt door het gebied en een impuls geeft aan de verschillende opgaven.
Inmiddels zijn binnen de gebiedsprocessen verschillende plannen uitgewerkt. Belangrijk kenmerk van deze gebiedsprocessen is dat de nadruk ligt op het tegengaan van veenoxidatie door hogere waterpeilen.

In de omgevingsvisie is in de tekst en in de interactieve kaart veel aandacht voor de landschappelijke en cultuurhistorische waarden. Deze vormen de basis voor uitwerking en afwegingen bij ruimtelijke ontwikkelingen.
Eind 2023 zullen we een start maken met de nota Erfgoedverordening.

In 2022 werkten we verder aan onze doelstelling om 1050 woningen te realiseren in de periode van 2022 tot en met 2030. Het betreft kleine en grote projecten. De projecten variëren qua omvang, van vier woningen in een voormalige timmerfabriek in Balk tot een paar honderd woningen in Joure- Wyldehoarne 4. Een overzicht van woningbouwprojecten met een planning hebben we opgenomen in ons dashboard woningbouw.

In kleinere kernen bouwen we woningen naar behoefte (build to order). In 2022 hebben we in dit kader de dorpen actief benaderd met de vraag of er behoefte was aan woningbouw. Als vervolg hierop onderzoeken wij inmiddels de haalbaarheid van woningbouwprojecten in Oudega, Ouwsterhaule, Tjerkgaast en Sintjohannesga. Ook in Harich is een recent initiatief voor woningbouw. Dat project is geprojecteerd op particuliere grond. In september 2023 zijn we gestart met een tweede inventarisatieronde.

In de periode tot en met 2030 is het doel het aantal sociale huurwoningen met netto 200 te vermeerderen. In dit licht hebben we voor het jaar 2023 prestatieafspraken gemaakt met de corporaties en huurdersverenigingen. Daarin hebben de corporaties en gemeente afgesproken om samen 15 projecten voor sociale huurwoningen voor te bereiden en te realiseren.

Wij zijn in het verband van de woonregio Zuidwest Friesland samen met Rijk en provincie in oktober 2022 gestart met het traject om te komen tot een regionale woondeal. Doel is versnelling van de woningbouw en het zorgen voor meer betaalbaar aanbod.  We verwachten dat deze deal in april 2023 ondertekend kan worden.

Door de oorlog in Oekraïne hebben we veel inzet gepleegd op het huisvesten van ontheemden.  In totaal hebben wij circa 160 personen een plek gegeven binnen de gemeentelijke opvanglocaties. Wij verwachten dat de huisvesting een meerjarige opgave blijft.

In 2022 hebben we 72 statushouders gehuisvest op een taakstelling van 73 statushouders.

Bij herinrichtingen is veel aandacht voor een veilige en gezonde leefomgeving.

Het aantal aanvragen om omgevingsvergunning zat in 2022 op het langjarig gemiddelde, namelijk 400. Verder zien wij een forse toename van de vooroverleg-plannen,  van 110 in 2018 tot 337 in 2022.

Naast de feitelijke vergunningverlening, het toezicht houden en de handhaving werkten wij beleidsmatig aan de leefbaarheid, veiligheid en gezondheid van de bebouwde leefomgeving. We werkten verder aan het VTH-beleid 2024 – 2027. We ronden dit in Q2 van 2023 af en leggen het vervolgens ter kennisgeving aan u voor. In het VTH-beleid benoemen wij voor de komende jaren de prioriteiten in relatie tot de VTH-taken. Het VTH-beleid sluit aan bij de omgevingsvisie en voldoet aan de eisen van de Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging (Wkb). Naast het VTH-beleid is het de bedoeling dat in Q3 van 2023 de VTH-strategieën en het uitvoeringsprogramma worden vastgesteld.

Verder werken we aan uitvoeringsregels van vergunningen voor evenementen. Een startnotitie volgt in Q2 2023.

De Wet Vergunningen, Toezicht en Handhaving (VTH), wijziging van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, stelt onder andere eisen aan de kwaliteit van de medewerkers en het beleid. In het provinciaal bestuurlijk VTH-overleg is afgestemd om een provincie-brede herijking uit te voeren voor de kwaliteit van de medewerkers en het beleid op het gebied van VTH. Inmiddels is duidelijk dat alle medewerkers voldoen aan de kwaliteitscriteria.

Het provinciaal bestuurlijk VTH-overleg heeft eind 2020 ingestemd met het VTH-beleid voor de basistaken van de FUMO. Wij hebben dit beleid in mei 2021 vastgesteld en u hierover geïnformeerd. In 2022 is een start gemaakt om het VTH beleid basistaken te actualiseren naar de Omgevingswet. Dat traject krijgt in 2023 een vervolg.

In de eerste helft van 2022 zijn de kaders van de taakuitvoering van de FUMO in 2023 uitgewerkt  en vastgelegd in de begroting FUMO 2023. Ook zijn afgelopen jaar de producten en dienstencatalogus van de FUMO aangepast en voorbereid op de komst van de Omgevingswet.

In 2022 hebben wij verder gewerkt aan het herijken van de gemeentelijke monumentenlijst. We dachten dat de procedure in 2022 kon worden afgerond. Doordat het arbeidsintensiever was dan ingeschat, koersen we nu op afronding medio 2023.

Voor de kerkenvisie hebben we in het eerste kwartaal van 2022 een plan van aanpak vastgesteld en in het tweede kwartaal hebben we een enquête uitgezet. Ongeveer 70% van de kerkeigenaren heeft gereageerd op deze enquête. Op basis van de uitkomsten van de enquête heeft Steunpunt Monumentenzorg een analyse opgesteld over wat de toekomstverwachting is rond de kerkgebouwen in onze gemeente. Daarnaast hebben wij u in 2022 tijdens een raadscarrousel geïnformeerd over de kerkenvisie. Ook hebben wij gesprekken gevoerd met kerkeigenaren. In 2023 willen wij verder in gesprek met kerkeigenaren en andere belanghebbenden. Om dit proces zo goed mogelijk te laten begeleiden is inmiddels opdracht verstrekt aan een extern bureau.

Risicoanalyse wegennet 
Het opstellen van de risicoanalyse voor de gemeentelijke wegen kostte aanmerkelijk meer tijd dan verwacht. De analyse is begin 2023 opgeleverd met daarbij een concept-uitvoeringsplan met maatregelen. Het hebben van een risicoanalyse was een voorwaarde voor het verkrijgen van rijkssubsidiegelden. In 2022 hebben we hiertoe een aanvraag gedaan. Alle door ons aangevraagde verkeersveiligheidsmaatregelen zijn op basis van 50/50 toegekend onder de voorwaarde dat de maatregelen 31 december 2027 zijn uitgevoerd. Wij zullen de beschikbaarheid van de  50 % externe financiering meewegen in het perspectiefnotaproces.

Fiets(veiligheids)maatregelen 
Afgelopen najaar hebben we fietsveiligheidsmaatregelen uitgevoerd op de Lange Dijk/Kampweg/Heerenweg in Rotsterhaule-Ouwsterhaule, Murnserdyk in Mirns, Breelenswei/Smitsleane in Bakhuizen en op de Scheen en Haskerveldweg in Joure. Ook is de komgrens bij Scharsterbrug aangepast. Deze maatregelen vloeien voort uit het Uitvoeringsprogramma Fietsveiligheid 2020-2023. De komende tijd pakken we de geplande fietsveiligheidsmaatregelen voor de Harddraversweg te Joure, het Westeind te Oosterzee en de Lange Hoek/Trophorne te Elahuizen op.

Doorfietsroutes
Voor het uitvoeren van een doorfietsroute buiten de bebouwde kom op de trajecten Joure-Heerenveen en Joure-Sneek heeft u per tracé een uitvoeringskrediet beschikbaar gesteld. Op beide trajecten verwachten we een fors financieel tekort. Daarom beperken we ons voor de komende tijd tot het realiseren van een doorfietsroute op alleen het traject Joure-Heerenveen. Bij de provincie hebben we voor dit traject  subsidie aangevraagd op basis van de  subsidieregeling 'Trochfytsrûtes'. Het besluit hierop wordt in het voorjaar van 2023 verwacht.

Voor het uitvoeren van een doorfietsroute en aanpak verkeersveiligheids-/fietsknelpunten
 in de bebouwde kommen van Oudehaske en Haskerhorne is door de raad een voorbereidingskrediet beschikbaar gesteld. In 2023 zullen we het onderzoek hiertoe oppakken.

Parkeer- en verkeerssituatie Lemmer 
In 2022 heeft het college een voorgenomen besluit genomen tot uitbreiding van de parkeerschijfzone in de Parkstraat en omgeving. Ter voorbereiding van een definitief besluit is in het najaar van 2022  een parkeerbezettingsonderzoek uitgevoerd. Uit het onderzoek blijkt dat uitbreiding van de parkeerschijfzone niet nodig is. Definitieve besluitvorming volgt in het voorjaar van 2023.

Verkeerseducatie
De activiteiten die voor 2022 zijn begroot zijn nagenoeg allemaal uitgevoerd. Dit geeft aan dat de verschillende projecten na de coronapandemie weer goed zijn opgepakt. Voor 2023 is de begroting (werkplan) inmiddels opgesteld. De verschillende organisatoren gaan in 2023 weer vele educatieve acties  
uitvoeren.

Openbaar vervoer
De provincie is gestart met de voorbereidingen voor de aanbesteding voor de nieuwe busconcessie 2024-2034. Uitgangspunt hierbij is een kwalitatief hoogwaardig openbaar vervoer op de hoofdstructuur en maatwerk in de landelijke gebieden. Wij volgen dit op de voet en hebben met onze inspraakreactie op het Ontwerp Programma van Eisen (PvE) opnieuw aandacht gevraagd voor de bereikbaarheid van en leefbaarheid in dorpen via een betaalbaar en aantrekkelijk OV-busnetwerk. Bij het vaststellen van het definitieve Programma van Eisen komt de provincie met een Reactienota terug op alle ingediende reacties.